Μια Ιστορία Αυθαίρετης Δόμησης

«... δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι η αυθαίρετη δόμηση είναι το αποτέλεσμα ενός φαύλου κύκλου κακών επιλογών, άστοχης παρεμβατικότητας και διοικητικής ανεπάρκειας. Ο λαϊκισμός, οι πολιτικές μηχανορραφίες και η όσμωση των υπηρεσιών με πάσης φύσεως συμφέροντα από τον εμφύλιο και μετά, δημιούργησαν ένα κλίμα αποδοχής του αυθαιρέτου...»

Μια Ιστορία Αυθαίρετης Δόμησης Publicspace by Kostas Kourounis

Του Κώστα Κουρούνη*

Η κρίση κατοικίας στην Ελλάδα πήρε σοβαρές διαστάσεις μετά τον πόλεμο του 40-44 ενώ ήδη η απογραφή του 1940 έδειχνε ότι τέσσερα στα δέκα νοικοκυριά ήταν άστεγα ή ζούσαν κάτω από απαράδεκτες συνθήκες.

Ο Πόλεμος και ο Εμφύλιος αφήνουν πίσω τους κατεστραμμένα κτίρια και άστεγους, την ίδια ώρα που η εσωτερική προσφυγιά από την περιφέρεια συρρέει στις αστικές περιοχές αναζητώντας δουλειά και στέγη. Η κρίση γίνεται πλέον εντονότατη και η εύρεση λύσεων πιο επιτακτική από κάθε άλλη φορά.

Η αυθαίρετη δόμηση πήρε διαστάσεις οικιστικής ανάπτυξης την οποία το Κράτος αποδέχθηκε και ενσωμάτωσε στις πόλεις αφού με αλλεπάλληλους νόμους και διατάγματα προσαρτούσε περιοχές αυθαιρέτων στον άλω των πόλεων συστηματικά, αλλά χωρίς κανένα σχέδιο.

Αυτές οι επιλογές είχαν σοβαρότατες επιπτώσεις ορατές μέχρι και σήμερα. Οι πόλεις και οι εθνικές οδοί, ζωσμένες από λωρίδες αυθαιρέτων στερούν από τις πόλεις τη δυνατότητα σχεδιασμού υποδομών και κοινόχρηστων χώρων. Ελλείψεις που λίγα χρόνια αργότερα, κατά την ανοικοδόμηση, αποκαλύφθηκε με τα αντιαισθητικά χαρακτηριστικά της τσιμεντούπολης.

Τις τσιμεντουπόλεις δεν τις προκάλεσε η κακή ιδιωτική πρωτοβουλία και η αντιπαροχή όπως πολλοί επέλεξαν να πιστεύουν. Αντίθετα, είναι αποτέλεσμα έλλειψης σχεδιασμού, κακοδιοίκησης, εξόφλησης πολιτικών γραμματίων, χαριστικών συντελεστών δόμησης και εξυπηρέτησης της πολιτικής πελατείας. Αλλά και σιωπής από την εκάστοτε αντιπολίτευση.

Ας δούμε γιατί.

Το 1952 η κρίση στέγης είναι λογική συνέπεια των οικονομικών αδιεξόδων και τον κολοσσιαίων προβλημάτων στην ανάπτυξη της χώρας. Σύμφωνα με τον  Κυριάκο Βαρβαρέσο, οικονομικό σύμβουλο της κυβέρνησης Πλαστήρα, δεν υπήρχε στοιχειώδης σταθερότητα, ενώ η ανορθολογική χρήση των παραγωγικών συντελεστών δεν άφηναν περιθώρια για ανάπτυξη. Γενικά, η Ελλάδα κατανάλωνε περισσότερο από όσα έβγαζε με αποτέλεσμα την παραγωγή ελλειμμάτων. Συνολικά η αντιπαραγωγική χρήση των διαθέσιμων πόρων, η χρήση της χρυσής λίρας και η απροθυμία χρήσης της δραχμής για συναλλαγές, προκαλούσαν έντονα προβλήματα ρευστότητας.

Στον κατάλογο των προβλημάτων, η κρίση στέγης ερχόταν τελευταία, με αποτέλεσμα να πάρει απρόβλεπτες διαστάσεις.

Ο Βαρβαρέσος χαρακτήρισε τις έως τότε απόπειρες αντιμετώπισης των ελλειμμάτων ως ευκαιριακές και θεωρούσε προαπαιτούμενο την αναδιάρθρωση των δημόσιων υπηρεσιών με εξορθολογισμό των δαπανών προκειμένου το κοινό να σχηματίσει μια λιγότερο εχθρική γνώμη για την κυβέρνηση. Έθιξε επίσης το θέμα των στρατιωτικών δαπανών και ζήτησε μια εκ βαθέων συζήτηση για την “αγιότητα” τους! Αυτή του η άποψη, περισσότερο απ’ όλες, νομίζω προδιέγραψε την τύχη της μελέτης του η οποία, ως γνωστόν, μπήκε στο… ψυγείο!

Σε ότι αφορά στις δυσλειτουργίες της κρατικής μηχανής, ο Βαρβαρέσος αναγνωρίζοντας την αναγκαιότητα της κρατικής παρέμβασης ζητούσε να αντιμετωπιστεί η ανισοκατανομή υπαλλήλων αλλά και ο κωμικού τύπου κομματισμός όπως αποτυπώθηκε και στις ασπρόμαυρες ελληνικές ταινίες. Οι υπεράριθμοι διορισμοί, η εκτεταμένη γραφειοκρατία, η ανεπάρκεια και η ανικανότητα θα λύνονταν με αποπομπή υπαλλήλων υπαίτιων για κακοδιαχείριση, απολύσεις υπεράριθμων, αποκατάσταση πειθαρχίας και αποτελεσματική εποπτεία.

Σωστές αλλά βαριές κουβέντες ειπωμένες πολύ πριν την ώρα τους.

Publicspace by Kostas Kourounis
«Υπάρχει και Φιλότιμο», του Αλέκου Σακελλάριου, 1965.

Αυτά επρόκειτο να οδηγήσουν σε βελτίωση της οικονομικής αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας της κρατικής μηχανής, συμβάλλοντας στη νομισματική σταθερότητα και στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της κρίσης στέγης μέσα από χρηματοδότηση στεγαστικών προγραμμάτων οργανωμένης και όχι αυθαίρετης δόμησης.

Η αυθαίρετη κατάτμησης γης.

Συνεπώς, δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι η αυθαίρετη δόμηση, μεταξύ άλλων, είναι αποτέλεσμα ενός φαύλου κύκλου κακών επιλογών, άστοχης παρεμβατικότητας και διοικητικής ανεπάρκειας. Από τον εμφύλιο και μετά ο λαϊκισμός, οι πολιτικές μηχανορραφίες και η όσμωση με μικρά και μεγάλα συμφέροντα, δημιούργησαν ένα κλίμα παραδοχής ότι το αυθαίρετο είναι πράξη παράνομη μεν, ανεκτή δε.

Publicspace by Kostas Kourounis
Η αυθαίρετη δόμηση προϋποθέτει και αυθαίρετη κατάτμησης γης.

Η αυθαίρετη κατάτμησης γης, η καταστροφή του περιαστικού τοπίου, η εξόντωση του φυσικού περιβάλλοντος, τα μπαζώματα των ρεμάτων και οι πολεοδομικές δυσμορφίες, είναι στρεβλώσεις που συνέβησαν σε γνώση όλων ανεξαιρέτως. Πολλές φορές μάλιστα και με την ευλογία του Προέδρου της Δημοκρατίας!

Το ΠΔ του 1926 έγραφε επί λέξει «Τα χαρακτηριζόμενα ως αυθαίρετα κατεδαφίζονται υπό της αστυνομικής αρχής άνευ οιασδήποτε διατυπώσεως εφ’ όσον δεν εγένετο εν αυτοίς μόνιμος εγκατάστασις ανθρώπων προς κατοικίαν ημέρας και νυκτός». Με λίγα λόγια αν ο οικοπεδούχος προλάβει να χτίσει και να μπει μέσα, το κτίσμα δεν κατεδαφίζεται. Η διάταξη αυτή όπως ήταν φυσικό εξώθησε τους οικιστές να χτίζουν μικρά και φτηνά αυθαίρετα για να προλάβουν να τα κατοικήσουν μέσα σε ένα σαββατοκύριακο.

Φως, νερό, τηλέφωνο, οικόπεδα με θέα στην Κερατέα

Η δημοσιογραφική έρευνα (Μηχανή του Χρόνου) για την δημοτικότητα των πειρατικών ραδιοφωνικών σταθμών, έδειξε ότι τις δεκαετίες ’60 και ’70 την ακροαματικότητα την επηρέασαν μεσίτες και ιδιοκτήτες οικοπέδων που χρηματοδοτούσαν τις παράνομες συχνότητες για να διαφημίσουν τα οικόπεδά τους. Έταζαν οικόπεδα με θέα και παροχές, πολλές φορές σε εξευτελιστικές τιμές, και υπόσχονταν ευκολίες πληρωμής ακόμα χιλίων μηνιαίων δόσεων. Οι διαφημιζόμενοι φυσικά πλήρωναν τα δικαστικά έξοδα σε περίπτωση εφόδου της αστυνομίας και κατάσχεσης του εξοπλισμού. Οργανώνονταν εκδρομές για να επιδείξουν στους αγοραστές τα οικόπεδα, όπου διαδραματίζονταν απίστευτες σκηνές, καθώς οι ενδιαφερόμενοι εξορμούσαν από τα πούλμαν για να προλάβουν το οικόπεδο με την ομορφότερη θέα στη θάλασσα. Μόνο που πολλές φορές, για να τη δουν, χρειάζονταν κιάλια.

Συμπέρασμα: Η παράνομη κατάτμηση γης για ανέγερση αυθαιρέτων, οι πωλητές, οι μεσίτες, οι μάντρες οικοδομικών υλικών και φυσικά οι περιοχές των αυθαιρέτων, ήταν γνωστά με όνομα και επώνυμο σε όσους διέθεταν ραδιόφωνο. Δηλαδή σε όλους.

Και ερχόμαστε για ξανά στο σήμερα.

Στα μέσα του Οκτωβρίου 2017, η Βουλή ψήφισε τον νόμο «Έλεγχος και Προστασία του Δομημένου Περιβάλλοντος» ο οποίος μεταξύ άλλων ασχολείται και πάλι με τα αυθαίρετα.

Κατά τη συζήτηση στη βουλή πολλοί βουλευτές ισχυρίστηκαν ότι το υπό ψήφιση νομοσχέδιο αποτελεί πιστή αντιγραφή παλαιότερων νόμων. Όμως διαβάζοντάς το, διαπιστώνει κανείς ότι εισάγει νέες διατάξεις και διαδικασίες που ενισχύουν την γραφειοκρατία και επεκτείνουν την κρατική παρεμβατικότητα. Αυτήν την ίδια άστοχη παρεμβατικότητα που κατά το παρελθόν ανέχτηκε, αν δεν προκάλεσε, τα εκατομμύρια των αυθαιρέτων και την καταστροφή του τοπίου, ενός μοναδικού συγκριτικού πλεονεκτήματος που μπορεί να έλξει κεφάλαια και να τονώσει μια βασανισμένη οικονομία σαν την Ελληνική.

Αρκεί να ολοκληρωθεί ο χωροταξικός σχεδιασμός και όλα θα λυθούν…

Σήμερα, είναι πολλοί αυτοί που ελπίζουν ότι αν μπει τάξη στο θεσμικό πλαίσιο των χρήσεων γης και των χωρικών ρυθμίσεων και ότι αν γίνει διαφανές και προσβάσιμο από όλους, όλα θα πάνε καλά, όλα θα δουλέψουν ρολόι. Διαβάστε και το «Τα χωροταξικά και πολεοδομικά δεινά της ανάπτυξης» για αυτό το θέμα.

Είναι όμως έτσι;

Η Αττική από θεσμικής, πολεοδομικής και περιβαλλοντικής πλευράς ήταν και παραμένει από τις πλέον “θωρακισμένες” περιοχές της Ελλάδα. Παρά όλα αυτά, ένα στα τρία αυθαίρετα όλης της χώρας, στην Αττική χτίστηκε. Αυτό το παράδοξο πώς εξηγείται;

(Μια μικρότερη σε έκταση μορφή του άρθρου, δημοσιεύθηκε στην FREESUNDAY του Γιώργου Κύρτσου στις 22/10/2017 με τίτλο «Η Πολιτική Αποτελεσματικότητα δεν Νομοθετείται»)

Ένας Αμερικανός πολιτικός έλεγε ότι «στην πολιτική, δύο πράγματα έχουν σημασία, το πρώτο είναι τα λεφτά και δεν μπορώ να θυμηθώ ποιο είναι το δεύτερο».

Πριν λίγες μέρες βρέθηκε στο επίκεντρο της επικαιρότητας η BlackRock και η επένδυσή της σε έκταση στον Κηφισό, για την οποία το Προεδρικό Διάταγμα που καθορίζει τους όρους δόμησης έχει εγκριθεί από το ΣτΕ, αλλά οι μήνες περνούν και το διάταγμα δεν δημοσιεύεται σε ΦΕΚ.

Καλούνται δηλαδή επιχειρήσεις να διαχειριστούν λεπτές ισορροπίες που έχουν διαμορφωθεί μεταξύ της κυβέρνησης και συλλογικοτήτων ή ομάδων πολιτών, με στόχο την υπονόμευση επενδύσεων ανά την επικράτεια.

Άρα το πρόβλημα δεν είναι υποχρεωτικά οι νόμοι. Ή τέλος πάντων, ακόμα και αν είναι έτσι, κανένας νόμος δεν λύνει προβλήματα απλά και μόνο με την ψήφισή του. Διότι η πολιτική αποτελεσματικότητα δεν νομοθετείται.

Αγία Παρασκευή, Οκτώβριος 2017

Κώστας Κουρούνης
πολιτικός μηχανικός πολεοδόμος