Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία

Αυτό το κείμενο προέρχεται από μια διάλεξη που δόθηκε στο συνέδριο του CERTU «Prospective et Science fiction”, στο Arc-et-Senans τοn Μάιο του 2001, σχετικά με το θέμα της «κινητικότητας στην επιστημονική φαντασία.» Δεν έκανα αλλαγές, προστέθηκε μόνο μια σημείωση σχετικά με το σύστημα Autolib στο Παρίσι, σημείωση που αναφέρεται ευκρινώς στο άρθρο. Δεκαπέντε χρόνια είναι μια καλή περίοδος να επανεξετάσει κανείς το ρίσκο και την καταλληλότητα της όποιας ερευνητικής προσέγγισης του μέλλοντος . Διότι ακόμη κι από τα λάθη του πάντα κάτι υπάρχει για να μάθει κανείς. Θέλω όμως να πιστεύω, ελπίζω όχι μόνο από ματαιοδοξία, ότι ο τρόπος που κάναμε έρευνα στην RATP και στο Cerisy, μαζί με την Edith Heurgon και τον Georges Amar, εξακολουθεί να ισχύει. Παρά το γεγονός ότι η διάλεξη δόθηκε αλλού, το κείμενο γράφτηκε με τις μνήμες του Cerisy.

Για την αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία - Publicspace

Του Νίκου Σταθόπουλου*

Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασίαΗ επιστημονική φαντασία, ως λογοτεχνία με θέμα το μέλλον, αξιολογείται συνήθως από τη σκοπιά της επιτυχημένης η αποτυχημένης πρόβλεψης. Ο σκοπός όμως εδώ είναι διαφορετικός: δεν θα εξετάσω αν προέβλεψε τις εξελίξεις, αλλά τι μπορεί να μας μάθει, πέρα από προβλέψεις, για τα θέματα της κινητικότητας. Θα επιχειρήσω λοιπόν μια αντιστοίχηση ανάμεσα σε εικόνες της πόλης στην επιστημονική φαντασία και κάποια θέματα αστικής κινητικότητας, ελπίζοντας αυτό ν’ αποδειχθεί χρήσιμο για τις εργασίες του συνεδρίου.

1 – Το έξυπνο αυτοκίνητο

Το έξυπνο αυτοκίνητο δεν είναι πλέον υπόθεση επιστημονικής φαντασίας αλλά έρευνας και τεχνολογίας, επενδύσεων και εμπορίου. Αισθητήρες, GPS, δίκτυα και προγράμματα απομακρυσμένης βοήθειας, ευφυή συστήματα φρένων, υπολογισμός της απόστασης μεταξύ αυτοκίνητων σε  πραγματικό χρόνο, αυτοκίνητα χωρίς οδηγό, είναι μερικά από τα συστατικά αυτής της περιπέτειας. Όλα πολύ λογικά πράγματα. Αντίθετα, τo έξυπνο αυτοκίνητο στην επιστημονική φαντασία προκαλεί φόβο.

Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία
Η Κριστίν του Στέφεν Κίνγκ

Η «Κριστίν» του Stephen King (έτσι λένε το αυτοκίνητο) κατακυριεύει τον οδηγό και από υπηρέτης του και φαίνεται να διαθέτει μια δική της θέληση. Την  βρίσκει παρατημένη και την επισκευάζει ο Άρνι, ένας φοιτητής που πιάνουν τα χέρια του και  λειτουργεί ξανά. Αλλά κατά βούληση: σταματά χωρίς αιτία, στη συνέχεια ξεκινά σαν άγριο θηρίο, όλα με τριξίματα που μοιάζουν με μικρές κραυγές. Εκτός από τον οδηγό της, κανείς δεν αισθάνεται άνετα μέσα σ’ αυτό το δυσάρεστο γερασμένο αυτοκίνητο. Και φυσικά το δράμα παραμονεύει…

Στη νουβέλα Sally του Isaac Asimov τα έξυπνα αυτοκίνητα κοστίζουν μια περιουσία και οι ιδιοκτήτες τους τα αγαπούν τόσο, που μετά το θάνατο τους τα κληροδοτούν σ’ ένα ίδρυμα, είδος ξενοδοχείου για ευφυή αυτοκίνητα. Στη συνέχεια, προστατεύονται μόνα τους από τους κλέφτες, χωρίς οδηγό. «Και δεν διστάζουν σε τίποτα, ακόμη και εις βάρος των ανθρώπων …».

Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία
H Sally του Ισαάκ Ασίμοφ

Τα αυτοκίνητα του Asimov είναι ρομπότ με «ποζιτρονικό» εγκέφαλο ενώ η «Κριστίν» του Stephen King έχει «κακή ψυχή». Περιέργως οι δυο συγγραφείς, ο μαιτρ του τρόμου Stephen King και ο ορθολογιστής Asimov, συναντούνται  σε ένα κοινό θέμα: τον φόβο του αυτοκινήτου. Και προκαλούν χωρίς να το πουν ευθέως, κάποιες ερωτήσεις:

1- Τα έξυπνα αυτοκίνητα δεν έχουν αρκετή «ψυχή» ή έχουν «κακή ψυχή». Μήπως επειδή αμφισβητούν, απομυθοποιούν, επηρεάζουν την κλασσική  σχέση οδηγού — αυτοκινήτου ;

2- Με τη μετατροπή αυτής της σχέσης, μήπως τα έξυπνα αυτοκίνητα περιέχουν από μόνα τους το τέλος του αυτοκινήτου ως κυρίαρχου φαινόμενου της κινητικότητας του 20ου αιώνα;

Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία
O Gabriel Dupuy

3- Αναπόφευκτα οδηγούν τον χρήστη σε κατάσταση ψυχολογικής και διανοητικής εξάρτησης. Αλληγορία για την εξάρτηση από το αυτοκίνητο; Ο Gabriel Dupuy χρησιμοποιεί τον όρο «αυτοκινητιστική εξάρτηση» σε μια συστημική λογική, αλλά η προσωπική εξάρτηση υπάρχει επίσης. Στα μοντέλα πρόβλεψης υπάρχουν «οι ασυμβίβαστοι του αυτοκινήτου.» Αυτοί που παντού και πάντα θα πάνε με αυτοκίνητο ανεξάρτητα από τις συνθήκες κίνησης.

Το λεγόμενο έξυπνο αυτοκίνητο περιέχει το τέλος του αυτοκινήτου; Και πότε; Σίγουρα όχι με τους χίλιους αισθητήρες αλλά αν αλλάξει το μοντέλο κτήσης και χρήσης;

2 – Έξυπνοι δρόμοι με ή χωρίς αυτοκίνητα;

Στις τρέχουσες έρευνες ο δρόμος του μέλλοντος είναι γεμάτος συσκευές πληροφοριών, πρατήρια καυσίμων υψηλής τεχνολογίας, έξυπνα διόδια, έξυπνες κάρτες όλων των ειδών και αισθητήρες που συνεργάζονται με αυτούς του ευφυούς αυτοκινήτου.

Η νουβέλα «Οι δρόμοι να κυλούν καλά» του Robert Henlein, 1940

Ο Robert Henlein, σε μια νουβέλα του  1940 με τίτλο «Οι δρόμοι να κυλούν καλά» αναφέρεται σ’ ένα σύστημα κυλιόμενων αυτοκινητόδρομων σε όλη την Αμερική,  το οποίο αντικατέστησε το αναποτελεσματικό αυτοκίνητο σε συνθήκες γενικευμένης εθνικής συμφόρησης. Το σύστημα αυτό, από το οποίο εξαρτάται όλο το έθνος, διατηρείται από ένα σώμα των μηχανικών που απεργούν ξαφνικά και συνολικά την ημέρα της επίσκεψης του Αυστραλού υπουργού. Ο επικεφαλής μηχανικός – ή επικεφαλής επιτηρητής – θα κάνει τα πάντα για να βάλει τα πράγματα σε τάξη και το κράτος σε λειτουργία.

Πώς να «διαβάσει» κανείς  αυτές τις ιστορίες; Μπορεί φυσικά να συζητήσει τη σκοπιμότητα του συστήματος. Αλλά πιστεύω ότι για το θέμα μας η ενδιαφέρουσα πτυχή είναι αλλού.

Η επίμονη των έφηβων στους παράνομους αγώνες μιλά για τις συμπεριφορές και πρακτικές παράβασης και παραβίασης με τις οποίες κάθε σύστημα θα έρθει αναπόφευκτα αντιμέτωπο. Αν το ξεχάσουμε στο σχεδιασμό η την λειτουργία του, θα θέσουμε εν αμφιβόλω το σύστημα ανεξάρτητα από την όποια συνολική του απόδοση.

Τα αυστηρά δικαιώματα και υποχρεώσεις των επιβατών θέτουν ένα άλλο ερώτημα: ένα σύστημα μεταφορών στις συνθήκες μάζας, πυκνότητας και την ταχύτητας που απαιτούνται από τις μεγαλουπόλεις του μέλλοντος, πρέπει αναγκαστικά συνδέεται με ένα σύστημα συγκεκριμένης συμπεριφοράς κωδικοποιημένης στο ποινικό δίκαιο; Από το Παρίσι έως τη Σιγκαπούρη η ερώτηση αυτή  είναι λιγότερο φανταστική απ ‘όσο φαίνεται …

Στην ιστορία του Henlein υπάρχουν οι μηχανικοί της επιφάνειας κι αυτοί του υπεδάφους, οι από πάνω κι αυτοί από κάτω. Οι από κάτω ξαφνικά κατέβηκαν σε απεργία και μπλοκάρεται η  οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας. Το έθνος έχει παραλύσει και η κοινωνία αποκαλύπτει την εξάρτησή της από τα δίκτυα της. Ο παραλληλισμός με τους οδηγούς, τους πιλότους και τους εργαζόμενους των μετρό ή των αεροσκαφών δεν είναι φαντασία, αλλά προφανής και σχετικά αφελής πρώτη ανάγνωση.

Το πραγματικό ερώτημα που τίθεται είναι διαφορετικό: Κατά τη στιγμή της ολοκλήρωσης και της αλληλεξάρτησης των δικτύων μπορούμε να σχεδιάσουμε νέα κοινωνικοτεχνικά συστήματα χωρίς αναδιατύπωση των αντιλήψεων μας, του  τεχνικού καταμερισμού της εργασίας, το διαχωρισμό μεταξύ της πνευματικής και μη πνευματική εργασίας;

Στο εξώφυλλα της νουβέλας μια φράση ηχεί ειρωνικά: «όσο περισσότερο ένας πολιτισμός εξυψώνεται (εξειδικεύεται), τόσο περισσότερο εξαρτάται από κάθε μονάδα του και βρίσκεται στο έλεος των μειοψηφιών του».

3- Το αστικό αυτοκίνητο κοινής χρήσης:  μια περιορισμένη αλλά κατατοπιστική ουτοπία

Ας αφήσουμε τον κόσμο της επιστημονικής φαντασίας κι ας επιστρέψουμε στις εμπειρίες των αστικών αυτοκίνητων κοινής χρήσης που είναι υπό δοκιμή ή σε λειτουργία. Είναι αυτοκίνητα που δεν ανήκουν στο χρήστη και που μπορεί να πάρει, να χρησιμοποιήσει και να τ’ αφήσει μετά. Κάτι σαν ένα ταξί χωρίς ταξιτζή. Οι τρέχουσες εμπειρίες είναι περιορισμένης κλίμακας αλλά προσπαθήστε να τις σκεφτείτε στην κλίμακα του Παρισιού ή του Λονδίνου. Το σύστημα λειτουργεί καλά, oι χρήστες είναι ευχαριστημένοι και έτοιμοι να αφήσουν τα αυτοκίνητά τους. Για να αναλάβει ένα τέτοιο σύστημα ένα σημαντικό μέρος της αστικής  κινητικότητα θα χρησιμοποιηθούν εκατοντάδες χιλιάδες αυτοκίνητα. Περί τίνος ακριβώς πρόκειται;

Πρόκειται για ένα σύστημα που, όπως το ιδιωτικό αυτοκίνητο, θα επιτρέψει στα εκατομμύρια των ατομικών θελήσεων, στις μνήμες και τις αναπαραστάσεις της πόλης, στους συλλογικούς και ατομικούς μηχανισμούς οικειοποίησης του αστικού χωροχρόνου, να μεταφραστούν σε αστική κινητικότητα μεγάλης κλίμακας.Η υλοποίηση ενός τέτοιου συστήματος σε βαθμό που να υποκαταστήσει την χρήση του ιδιόκτητου αυτοκινήτου, δεν συνάδει με τις χρήσεις του αυτοκινήτου. Θα απαιτούσε μια τέτοια πειθαρχία και ένα τόσο διαφορετικό είδος οργάνωσης του δικτύου που θα αποτελούσε το τέλος του αυτοκινήτου όπως το γνωρίσαμε και κυριάρχησε στους δυο τελευταίους αιώνες.

Πόσο πιθανό φαίνεται ότι το αυτοκίνητο κοινής χρήσης θα γίνει το κυρίαρχο μέσο της αστικής κινητικότητας του μέλλοντος και θα πείσει μαζικά τον οδηγό να απαλλαγεί από το ιδιόκτητο αυτοκίνητο του; Πιστεύω ότι ένα τέτοιο σύστημα αυτό αποσκοπεί σ’ ένα μικρό, σχετικά ασήμαντο μέρος της αστικής  κινητικότητας των μεγαλουπόλεων. Η ιδέα ότι θα μπορούσε να αναλάβει ένα σημαντικό μέρος της κινητικότητας των πόλεων του μέλλοντος μου φαίνεται λιγότερο ρεαλιστική από τους κυλιόμενους δρόμους του Asimov ή του Henlein(1).

(1) Παρένθεση: όταν το 2001 έκανα αυτές τις υποθέσεις το Autolib δεν υπήρχε. Λειτουργεί τώρα στο Παρίσι και αλλού. Και μόνο πρόσφατα αρχίσαμε να παραδεχόμαστε ότι τελικά  το μερίδιο της κινητικότητας που εξυπηρετεί το σύστημα των 4000 οχημάτων του Autolib είναι σχετικά ασήμαντο στην κλίμακα της μητρόπολης. Και επίσης ότι  το σύστημα παίρνει πελάτες από τα δημόσια μέσα μεταφορών κι όχι από το ιδιωτικό αυτοκίνητο. Εξακολουθώ λοιπόν να πιστεύω ότι τι οι λύσεις τύπου Autolib δεν είναι οι δημόσιες μεταφορές του μέλλοντος. Και το τέλος της κυριαρχίας του ιδιόκτητου αυτοκινήτου είναι μακριά στον ορίζοντά μας.

4- Η εξάρτηση των πόλεων από τα δίκτυα τους

Να σημειώσουμε επίσης ότι υπάρχει ένα πιθανό πρόβλημα με την υπέρμετρη συσσώρευση και αλληλεξάρτηση των δικτύων στο αστικό πεδίο: δίκτυα μεταφορών, αστικής εφοδιαστικής αλυσίδας, οχήματα κοινής χρήσης, το έξυπνο ψυγείο, η παράδοση στο σπίτι, δίκτυα διανομής ενέργειας, εμπορικά και τραπεζικά δίκτυα, όλα αυτά καθορίζουν σήμερα την πόλη, τις χρήσεις της και τις εμπειρίες μας. Τα πληροφοριακά δίκτυα στηρίζουν, συντονίζουν και υποστηρίζουν όλα τα προηγούμενα και ίσως, κατά κάποιο τρόπο, η εξάρτηση της πόλης από τα δίκτυα της φτάνει σ’ ένα επίπεδο παροξυσμού. Το σενάριο της γενικευμένης βλάβης είναι  πιθανολογικά εγγεγραμμένο σ’ αυτή την συσσώρευση.

Ας αφήσουμε στους ειδικούς ασφάλειας των υπολογιστικών δικτύων να σκεφτούν τις αναγκαίες  μεταρρυθμίσεις που συνδέονται με αυτό το θέμα. Από την πλευρά μου, θα περιοριστώ να θυμίσω ότι στην μελέτη των συστημάτων,  η «βλάβη» είναι εγγενώς πιο κατατοπιστική για το σύστημα απ’ ότι η κανονική του λειτουργία. Αλλά στα κοινωνικο-τεχνικά συστήματα μεγάλης κλίμακας, όπως η αστική κινητικότητα, δεν έχουμε την πολυτέλεια να πειραματιστούμε με  την «βλάβη» σε πραγματικές συνθήκες.

Αυτό που συνήθως αποκαλείται αποκαλυπτική επιστημονική φαντασία είναι η ανεξέλεγκτη και αλληλοεξαρτώμενη εξάπλωση βλαβών αυτού του είδους. Δείτε οποιοδήποτε τέτοιο φιλμ, αυτό που καταρρέει είναι τα δίκτυα. Και μαζί τους η πόλη.

5- Αστική πολυμορφία και χωρικός διαχωρισμός

Οι ουτοπικές ή πραγματικές πόλεις μας, έχουν προβλήματα με την πολυμορφία και την διαφορετικότητα. Και μας το λένε, ίσως με μια δόση υπερβολής, ουτοπιστές, κοινωνιολόγοι και φιλόσοφοι. Το γεγονός όμως παραμένει oτι, αντιμετωπίζοντας προβλήματα η μακροχρόνιες φάσεις ύφεσης, οι πόλεις τείνουν στον χωροταξικό διαχωρισμό, την  οικιστική και κοινωνική εξειδίκευση των χώρων τους, την γκετοποίηση των πληθυσμών τους και την απαξίωση των δημοσίων χώρων τους. Τα φαινόμενα αυτά περιγράφονται με εκπληκτικό τρόπο στην επιστημονική φαντασία της χρυσής εποχής που παραμένει εξαιρετικά μοντέρνα.

Όλοι γνωρίζεται τα χαρακτηριστικά των “φρουρούμενων κοινοτήτων” στις ΗΠΑ (gated communities). Διαβάστε ξανά Heinlein: Νομίζω στον «άνθρωπο που πούλησε το φεγγάρι», δίνει περιγραφές των μέτρων ασφαλείας, της οργάνωσης των μετακινήσεων, των μέτρων εναντίον των εισβολέων, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον κανονισμό λειτουργίας των εταιρειών ασφαλείας που δραστηριοποιούνται σήμερα σ’ αυτές τις κοινότητες.

Δεν πρόκειται φυσικά, ξεχνώντας το αρχικό σκεπτικό μου, να μιλήσω για την ενδεχόμενη ακρίβεια των προβλέψεων της επιστημονικής φαντασίας. Αυτό που θέλω να τονίσω είναι ότι για τα θέματα της πόλης και της κινητικότητας, η επιστημονική φαντασία έχει ενδιαφέρον ως τρέχουσα κοινωνική λογοτεχνία και όχι ως μελλοντολογία. Το επιστημονικό ή ψευδο-επιστημονικό της υπόστρωμα, εμποδίζει συχνά αυτήν την ανάγνωση, που είναι όμως η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της. Όπως προκύπτει και από τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα θέματα της οικολογίας.

6- Η οικολογία στην επιστημονική φαντασία

Μιλάμε πολύ για τη ρύπανση αλλά το καθαρό αυτοκίνητο είναι για αύριο. Και η κατανόηση της οικολογίας και των επιπτώσεων της μέσα από το πρίσμα της ρύπανσης, είναι μια πολύ περιοριστική ανάγνωση.

Η αστική κινητικότητα στην επιστημονική φαντασία
Η Μάριον Ζίμερ Μπράντλεϊ

Η επιστημονική φαντασία έχει από καιρό κατανοήσει ότι η οικολογία δεν πηγάζει από  την σχέση με τη ρύπανση. Ενδιαφέρεται περισσότερο για τις κοινωνικές και προσωπικές επιλογές που συνεπάγονται η απορρέουν από την οικολογική θεώρηση του αστικού και του κοινωνικού γίγνεσθαι. Και τονίζει την αμφίσημη φύση των φαινόμενων που σχετίζονται με την οικολογική προσέγγιση. Τέτοια θέματα θα βρείτε στο έργο της Marrion Zimmer Bradley, πιο γνωστής στη Γαλλία για τα γραπτά της σχετικά με το θρύλο του Αγίου Δισκοπότηρου, παρά για το έργο της στην επιστημονική φαντασία.

Κοινοτισμός, τεχνολογική άρνηση, ουτοπίες οικονομικής και πολιτιστικής αυτάρκειας, εξαφάνιση των μη τεχνολογικών πολιτισμών, ανυπαρξία πολιτιστικά ουδέτερης τεχνολογίας. Αυτές οι πτυχές της οικολογικής φιλοδοξίας είναι συμβατές με την θεώρηση της κινητικότητας ως σύγχρονης κοινωνικής αξίας; Και σε ποιο βαθμό;

Κλείνοντας, αν θέλουμε να σκεφτούμε τις πόλεις μας χωρίς ή με πολύ λιγότερα αυτοκίνητα, θα ήταν ενδιαφέρον, ανεξάρτητα από τον οποιονδήποτε τεχνολογικό στόχο, να εξετάσουμε και να αποτιμήσουμε πρώτα τις σχεδιαστικές απαιτήσεις και τις κοινωνικές επιπτώσεις μιας τέτοιας επιλογής. Και αυτό πιστεύω ότι είναι το βασικό δίδαγμα που η λογοτεχνία της επιστημονικής φαντασίας μας δίνει για την κινητικότητα.

____

* O Νίκος Σταθόπουλος είναι πολιτικός μηχανικός, συγκοινωνιολόγος, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας, πρώην γενικός γραμματέας του Υπουργείου Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων.


Σχολιάστε το άρθρο - Η άποψή σας μετράει!