Οι Κοινόχρηστοι χώροι, οι Δήμοι και το Κράτος

Στην πράξη οι κοινόχρηστοι χώροι παρεμβάλουν τμήματα φυσικού περιβάλλοντος ανάμεσα στον αστικό ιστό, ώστε να αναδείξουν την φυσιογνωμία της πόλης και να καλύψουν τις ανάγκες λειτουργικότητας, αισθητικής και της δημόσιας υγείας. Αντίθετα με ότι πιστεύουν πολλοί, ο πρωταρχικός στόχος του πολεοδομικού σχεδιασμού δεν είναι η δημιουργία οικοπέδων αλλά η εξασφάλιση κοινοχρήστων χώρων.

Οι Κοινόχρηστοι χώροι, οι Δήμοι και το Κράτος - Publicspace by Kostas Kourounis

Ο Ρόλος των Κοινόχρηστων Χώρων είναι να παρεμβάλουν τμήματα φυσικού περιβάλλοντος ανάμεσα στον αστικό ιστό με τέτοιο τρόπο που να αναδεικνύεται η φυσιογνωμία της πόλης και να καλύπτονται οι ανάγκες λειτουργικότητας, αισθητικής και της δημόσιας υγείας όπως τίθενται από τους νόμους και το Σύνταγμα.

Αντίθετα με ότι πιστεύουν πολλοί, ο πρωταρχικός στόχος του πολεοδομικού σχεδιασμού δεν είναι η δημιουργία οικοπέδων αλλά η εξασφάλιση κοινοχρήστων χώρων. Γιαυτό λέμε ότι πετυχημένο πολεοδομικό σχέδιο θεωρείται αυτό που προβλέπει επαρκείς, σωστά μοιρασμένους κοινόχρηστους χώρους και που εισηγείται εφαρμόσιμους και φθηνούς τρόπους για να εξασφαλισθούν.

Η νομοθεσία για τους κοινόχρηστους χώρους είναι εξαιρετικά προστατευτική αφού η ρυμοτομική απαλλοτρίωση για την εφαρμογή του σχεδίου πόλης γίνεται με προεδρικό διάταγμα κυρίως λόγω των κοινόχρηστων χώρων.

Οι Κοινόχρηστοι χώροι, οι Δήμοι και το Κράτος - Publicspace by Kostas Kourounis

Το ίδιο ισχύει και για την εισφορά σε γη, το κομμάτι δηλαδή από το οικόπεδο που εισφέρουν οι ιδιοκτήτες με στόχο την κάλυψη των αναγκών της περιοχής του σχεδίου σε κοινόχρηστους χώρους. Ο νόμος δηλαδή αφαιρεί με την εισφορά σε γη, τμήμα της ιδιοκτησίας για την δημιουργία κοινόχρηστου χώρου. Εδώ να υπογραμμίσουμε ότι η εισφορά σε χρήμα γίνεται για την κάλυψη των βασικών αναγκών σε κοινόχρηστους και όχι σε κοινωφελείς χώρους. Το αν αυτό συμβαίνει στην πράξη, είναι θέμα ενημέρωσης και εγρήγορσης της τοπικής κοινωνίας και των ανακλαστικών των Αρχών.

Δημόσια Αγαθά Εκτός Συναλλαγής

Oι κοινόχρηστοι χώροι είναι δημόσια αγαθά εκτός συναλλαγής. Αυτός είναι ο λόγος που δεν επιτρέπεται η δημιουργία τους με ιδιωτική βούληση. Ειδικά δε για τις εντός σχεδίου περιοχές, όλες οι μεταβιβάσεις ακινήτων μέσω των οποίων δημιουργούνται νέοι κοινόχρηστοι χώροι (συνήθως οδοί – πλατείες) είναι άκυρες.

Επειδή όμως οι πολεοδομικές ρυθμίσεις έχουν μεγάλο οικονομικό αντίκτυπο, οι κοινόχρηστοι χώροι αποτελούν συχνά πεδίο αντιπαράθεσης ιδιωτικών και δημόσιων συμφερόντων με αποτέλεσμα την σταδιακή μείωσή τους. Από τη μια οι ιδιοκτήτες στις περισσότερες περιπτώσεις δεν δέχονται απώλεια της ιδιοκτησίας τους. Από την άλλη, οι φορείς του δημοσίου, αδυνατώντας να καλύψουν την δαπάνη απαλλοτρίωσης συχνά καταλήγουν σε πρακτικές που περιορίζουν τις νόμιμες απαιτήσεις και φαλκιδεύουν τους κοινόχρηστους χώρους χρησιμοποιώντας τους για άλλους σκοπούς.

Η μείωση των κοινόχρηστων χώρων είναι αποτέλεσμα αυτών των αντίρροπων συμφερόντων παρά το ότι «καμία απολύτως κρατική σκοπιμότης δεν είναι υπερτέρα της ανάγκης προστασίας του περιβάλλοντος και μπορεί να επιδιωχθεί μόνον εφόσον συμβιβάζεται με την ανάγκη αυτή» (πρβλ. Δεκλερής Μιχ., τ. Προέδρος του Ε’ Τμήματος του ΣτΕ, Ο δωδεκάδελτος του περιβάλλοντος, Νόμος Φύση 1995).

Ακίνητα Πολεοδομικά Δεσμευμένα επί Δεκαετίες

Έτσι, είναι πολύ συχνό το φαινόμενο των ακινήτων που παραμένουν σε εκκρεμότητα, δεσμευμένα επί δεκαετίες επειδή ο οικείος Δήμος δεν έχει χρήματα για να αποζημιώσει τους ιδιοκτήτες και να προχωρήσει στην υλοποίηση του εγκεκριμένου σχεδίου.

Και έτσι φτάνουμε στο εξής παράδοξο: Με άγνωστα κριτήρια, χωρίς προγραμματισμό το κράτος πρώτα εντάσσει στο σχέδιο περιοχές και μετά αναθέτει στους δήμους την δύσκολη φάση της ολοκλήρωσης του σχεδιασμού – και άρα και την εξεύρεση χρημάτων για την απόκτηση των κοινόχρηστων χώρων, την διαμόρφωσή τους, τον εξοπλισμό τους και τη διάθεσή τους στους δημότες.

Pyblicspace by Kostas Kourounis

Σύμφωνα με το άρθρο 24 του Συντάγματος, το κράτος έχει την υποχρέωση προστασίας του οικιστικού περιβάλλοντος και είναι αποκλειστικά αρμόδιο για τον πολεοδομικό σχεδιασμό. Όμως η αποκλειστική αυτή αρμοδιότητα δεν μπορεί να εξαντλείται με την ένταξη στο σχέδιο πόλης. Πρέπει να επεκτείνεται και στην εφαρμογή του και να ολοκληρώνεται, και όχι να αφήνεται στους Δήμους η υποχρέωση να αποζημιώσει τους ιδιοκτήτες των ρυμοτομούμενων ακινήτων ενώ από την αρχή, δεν ήταν οι Δήμοι αυτοί που είχαν την αποφασιστική αρμοδιότητα για την κίνηση της όλης διαδικασίας.

Τι πρέπει να γίνει

Αυτή η παράδοξα τεθλασμένη γραμμή που ακολουθείται για την ολοκλήρωση του πολεοδομικού σχεδιασμού, προκαλεί αδυναμία αποζημίωσης των ιδιοκτητών με συνέπεια την απώλεια κοινόχρηστων χώρων και άρα χειροτέρευση των όρων διαβίωσης των πολιτών, παραβιάζοντας  έτσι το άρθρο 24 του Συντάγματος περί ορθολογικής ανάπτυξη των πόλεων και εξασφάλισης των καλύτερων δυνατόν όρων διαβίωσης του πληθυσμού.

Συνεπώς – και αυτή δεν είναι άποψη μόνο δική μου – το κράτος οφείλει και μετά την ένταξη μιας περιοχής στο σχέδιο πόλης να συνεισφέρει οικονομικά ή να αναλάβει την αποπεράτωση του σχεδίου. Πιστώσεις μπορούν να βρεθούν από τις τακτοποιήσεις αυθαιρέτων (λ.χ. Πράσινο Ταμείο), από πρόστιμα ή άλλους πόρους για τους οποίους γίνεται πολύς λόγος τελευταία.

Και βεβαίως το Κράτος, οφείλει να φροντίσει για τις αποζημιώσεις των ακινήτων σε εκκρεμότητα, τα οποία με δική του πρωτοβουλία έχουν δεσμευτεί πολεοδομικά επί δεκαετίες. Εάν δεν μπορεί ή δεν επιθυμεί να το πράξει, τουλάχιστον ας αποδίδει ικανούς πόρους στην τοπική αυτοδιοίκηση προκειμένου να αντεπεξέρχεται σε τέτοιες βαρύτατες υποχρεώσεις.

Αγία Παρασκευή, 20/11/2016
Κώστας Κουρούνης
πολιτικός μηχανικός πολεοδόμος


Σχολιάστε το άρθρο - Η άποψή σας μετράει!