Η φωτογραφία είναι από το αρχείο της FREESUNDAY όπου δημοσιεύθηκε το άρθρο.

Οι στιγμές αγωνίας που έζησαν και πάλι τα τελευταία βράδια του Ιουνίου οι κάτοικοι της Μάνδρας και της Μαγούλας, ανήμποροι να σώσουν τις περιουσίες τους που τις είδαν για δεύτερη φορά μέσα σε επτά μήνες να χάνονται κάτω από τόνους λάσπης, δεν ήταν απρόβλεπτες. Οι κάτοικοι της περιοχής καταγγέλλουν ότι «τίποτα δεν έχει γίνει» και έχουν δίκιο. Η έλλειψη υποδομών απέναντι σε φυσικές καταστροφές είναι περισσότερο από εμφανής. Όπως ακριβώς καταγγέλλουν οι κάτοικοι, τίποτα δεν έχει γίνει κι έτσι όπως είναι στρωμένο το παιχνίδι, θα ήταν θαύμα αν κάτι γινόταν.

Ας συμφωνήσουμε σε μερικές αυτονόητες παραδοχές για να δούμε τι πρέπει να κάνουμε. Οι υποδομές διαμορφώνουν, προστατεύουν και προάγουν τη ζωή μας. Όπως οι μεταφορικές συνδέσεις μας πηγαίνουν στους προορισμούς μας, έτσι τα ενεργειακά συστήματα τροφοδοτούν τα σπίτια και τις επιχειρήσεις μας, ενώ τα ψηφιακά δίκτυα μας επιτρέπουν να επικοινωνούμε. Διαχειρίζονται το άπειρο νερό της φύσης και το φέρνουν καθαρό στο σπίτι μας και παραλαμβάνουν τα απόβλητά μας. Οι Υποδομές μας προστατεύουν από προβλέψιμα και τα απρόβλεπτα στοιχεία της φύσης.

Με δυο λόγια, οι υποδομές είναι ζωτικής σημασίας για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής μας και, τελικά, αποτελούν θεμελιώδη προϋπόθεση για τη δημιουργία ζωντανών νέων χώρων όπου ζούμε και εργαζόμαστε.

Συναρμοδιότητες για να μένουν όλοι ευχαριστημένοι

Όμως, αντίθετα απ’ ότι θα περίμενε κανείς, στην πατρίδα μας ο σχεδιασμός των υποδομών εξακολουθεί να μην αποτελεί κεντρική κυβερνητική επιλογή. Για την παραγωγή έργων υποδομής, επιμένουμε στο παλιομοδίτικο μοντέλο της διάσπασης σε τμήματα και της επικάλυψης των αρμοδιοτήτων προκειμένου να παίρνουν όλοι από λίγο, όλα τα «συναρμόδια» υπουργεία, όλες οι αποκεντρωμένες διοικήσεις και όλα τα επίπεδα της αυτοδιοίκησης.

Χωρίς να λογαριάζουμε τις επιπτώσεις, διασπούμε τα ομοειδή, αλλάζουμε τίτλους και μοιράζουμε επιμέρους αρμοδιότητες ανεξαρτήτως του αν το αποτέλεσμα δικαιολογεί τον κόπο, τον χρόνο και τα χρήματα που απαιτούνται για να συντηρηθεί αυτός ο λαβύρινθος των αρμοδιοτήτων.

Έτσι, χωρίς σχέδιο

Μετά από τρεις δεκαετίες σχετικής οικονομικής άνεσης και μετά από μία δεκαετία σοβαρότατης οικονομικής κρίσης, επιμένουμε να μη διαθέτουμε ρητές διαδικασίες πρόκρισης, αξιολόγησης και παρακολούθησης των υποδομών μας.

Αυτή καθαυτή η ιεράρχηση έργων και αρμοδιοτήτων σε εθνικό, περιφερειακό, ακόμη και δημοτικό επίπεδο είναι άκρως προβληματική και τελικά ασυνεπής, αφού στο τέλος της ημέρας διαπιστώνουμε ότι δεν έχουμε σαφές σχέδιο ανάπτυξης υποδομών, έστω και σε έναν μεσοπρόθεσμο ορίζοντα.

Οι αιτίες είναι πολλές αλλά, αν πρέπει να τις ιεραρχήσουμε, πρώτη θα βάλουμε την έλλειψη κουλτούρας συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, καθώς και την εντυπωσιακή απουσία συνεργασίας μεταξύ των ίδιων των συναρμόδιων υπουργείων.

Το αποτέλεσμα είναι ο προγραμματισμός να είναι ευάλωτος σε ρουσφετολογικές παρεμβάσεις, ενώ η ένταξη σε ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης παραμένει η κύρια σχεδόν διαδικασία αναζήτησης χρηματοδότησης. 

Αν διαθέτουμε ένα σχέδιο υποδομών, αυτό φαίνεται να είναι περισσότερο το αποτέλεσμα των δυνατοτήτων χρηματοδότησης από ευρωπαϊκά προγράμματα, παρά μιας διαδικασίας ανάλυσης και ιεράρχησης των μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων αναγκών μας.

Το μοντέλο του “Δημόσιου Έργου”

Το πρότυπο που επικρατεί στη χώρα μας είναι απομεινάρι του μεταπολεμικού «δημοσίου έργου». Επιβίωσε και επικρατεί μέχρι και σήμερα με τα γνωστά παρεπόμενα, της ατελείωτης παραγωγής τραγικά εξειδικευμένων προδιαγραφών που ελέγχουν την αγορά και νοθεύουν τον ανταγωνισμό, απορρίπτουν την καινοτομία και τις ενοχλητικές μελέτες σκοπιμότητας-βιωσιμότητας. Οι επιπτώσεις είναι προφανείς.

Χρόνος: Ανάλογα με τις ασκούμενες πιέσεις το φυσικό αντικείμενο, δηλαδή το Έργο, κατατέμνεται σε υποέργα ψαλιδίζοντας παράλληλα και τον χρονικό προγραμματισμό σε επιμέρους χρονικά «τέρμινα» τα οποία όλα μαζί, συνήθως αθροίζουν χρόνο ολοκλήρωσης πολύ μεγαλύτερο από τον φυσιολογικό.

Χρήμα: Αποτέλεσμα αυτής της νοσηρής διαδικασίας είναι το φούσκωμα του συμβατικού αντικειμένου, η υπέρβαση των προϋπολογισμών των επιμέρους έργων και των προμηθειών και, τελικά, του συνολικού προϋπολογισμού.

Τι συμβαίνει διεθνώς

Το πρωταρχικό καθήκον μιας κυβέρνησης είναι να προστατέψει τους πολίτες, όχι να διευθύνει τις ζωές τους, κάτι που σε επίπεδο υποδομών μεταφράζεται στο να κατευθύνουμε πιο αποτελεσματικά τον σχεδιασμό και την υλοποίηση των έργων και όχι να διαχειριζόμαστε ασφυκτικά τις διαδικασίες.

Άλλες ευρωπαϊκές χώρες που πέρασαν από το δικό μας αναποτελεσματικό στάδιο και το απέρριψαν, πλέον διαφοροποιούν τις πηγές χρηματοδότησης, τους μηχανισμούς παραγωγής, την παρακολούθηση και την εκμετάλλευση των υποδομών, επιφυλάσσοντας για τον ιδιωτικό τομέα έναν ιδιαίτερα διευρυμένο ρόλο.

Για να το πετύχουν ελέγχουν και κατευθύνουν τον σχεδιασμό και τις προτεραιότητές του σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο με κριτήριο την αποτελεσματικότητα, έχοντας υιοθετήσει τον κεντρικό σχεδιασμό σε επίπεδο κυβερνητικού συμβουλίου – περιορίζοντας έτσι την αυτονομία των επιμέρους υπουργείων στην παράγωγη υποδομών.

Τι οφείλουμε να κάνουμε

Οφείλουμε να τροποποιούμε τους νόμους περί δημοσίων συμβάσεων, προκειμένου να αντιμετωπίζουμε τις υπερτιμήσεις, τα υπερβολικά κόστη των απαλλοτριώσεων, τις υπερβάσεις των προϋπολογισμών και των χρόνων κατασκευής.

Οφείλουμε να εκκαθαρίζουμε περιοδικά το ΕΣΠΑ από τα έργα που «δεν προχώρησαν» εις όφελος αυτών που «προχώρησαν». Αυτή είναι μια πρακτική που η αγορά τη γνωρίζει πολύ καλύτερα από τις κρατικές υπηρεσίες.

Όσο το «δημόσιο έργο» επιμένει να επικρατεί σαν πρότυπο παραγωγής υποδομών, οφείλουμε να βρίσκουμε εναλλακτικούς τρόπους χρηματοδότησης και ουσιαστική κεφαλαιουχική ανάμειξη του ιδιωτικού τομέα. Να αλλάζουμε τους οργανισμούς των υπουργείων, να μεταρρυθμίζουμε τις αρμόδιες γραμματείες ή να τις μεταφέρουμε από το ένα υπουργείο στο άλλο.

Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα μπορούν και είναι βέβαιο ότι θα τελικά θα γίνουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Αυτή τη στιγμή όμως, ίσως αξίζει τον κόπο να σταθούμε σε τρία επιγραμματικά σημεία που μπορούν να αποτελέσουν άξονες άμεσης δράσης:

  1. Ορθολογικός σχεδιασμός με συγκεκριμένες διαδικασίες πρότασης, έγκρισης και προγραμματισμού έργων, κάτι που προϋποθέτει συνοχή στο εθνικό, περιφερειακό, δημοτικό επίπεδο οργάνωσης προκειμένου οι διαδικασίες τροποποίησης του σχεδιασμού να είναι απολύτως ελεγχόμενες.
  2. Να ξαναδούμε με άλλο μάτι τις πρακτικές χρηματοδότησης και δημοπράτησης. Με δεδομένη την ισχνότητα των δημοσίων πόρων και τη διαπιστωμένη αναποτελεσματικότητα του Δημοσίου, οφείλουμε με τρόπο αποφασιστικό να υιοθετήσουμε συμπληρωματικά μοντέλα χρηματοδότησης που χρησιμοποιούνται ευρύτατα όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως, όπως οι Συμπράξεις Δημόσιου – Ιδιωτικού Τομέα και οι συμβάσεις ανάθεσης σε επίπεδο υπηρεσιών.
  3. Να προχωρήσουμε στη δημιουργία κατάλληλων κυβερνητικών οργάνων στα πρότυπα προηγμένων χωρών, όπως της Αγγλίας που έχει την «Infrastructure and Projects Authority, reporting to HM treasury and cabinet office», δηλαδή την Αρχή Έργων Υποδομής που λογοδοτεί απευθείας στο Υπουργείο Οικονομικών και στο Γραφείο του Πρωθυπουργού, ή της Γαλλίας όπου η πρόκριση ενός έργου ως εθνικού ενδιαφέροντος γίνεται σε επίπεδο Υπουργικού Συμβουλίου και όχι ενός επιμέρους υπουργείου.

Αθήνα, 1/7/2018

Κώστας Κουρούνης
πολιτικός μηχανικός πολεοδόμος