Publicspace by Kostas Kourounis, Ancient Greek mining
Λεπτομέρεια από αγγείο. Δούλοι που εργάζονται σε ορυχείο του Λαυρίου τον 5ο αιώνα π.Χ.

Ο χώρος γύρω από  την ανατολική Μεσόγειο στάθηκε ιστορικά το μεγαλύτερο κέντρο ανάπτυξης του προϊστορικού πολιτισμού των μετάλλων, γεγονός που οφείλεται στο ότι η περιοχή ήταν πάντα ένα ευκολοδιάβατο σταυροδρόμι κατά τις μετακινήσεις των φυλών, με αποτέλεσμα οι γνώσεις γύρω από τα μέταλλα να διασταυρώνονται και η αξιοποίησή τους να εξελίσσεται. Αυτός είναι ένας λόγος.

Ο δεύτερος και σπουδαιότερος λόγος, είναι το γεγονός ότι η περιοχή μας διέθετε — και διαθέτει — πλούτο σε μέταλλα, πολλά από τα οποία, προπάντων τα ευγενή, βρίσκονται στα επιφανειακά στρώματα. Όλα αυτά έφεραν τον ελληνικό πολιτισμό στην προνομιούχα θέση να σημειώνει γοργότερους ρυθμούς ανάπτυξης και να αναδεχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα της εποχής.

Οι αρχαίοι Αθηναίοι γνώριζαν καλά ότι το στρατηγικό τους πλεονέκτημα οφείλεται στην οικονομική τους δύναμη που εξασφαλιζόταν από τον λαυρεωτικό άργυρο.

Για την άγονη λαυρεωτική γη ο Ξενοφών έγραψε την επιτομή του πολιτικού ρεαλισμού: «Η έκταση του Λαυρίου όταν μεν σπέρνεται δεν αποφέρει καρπό, όταν όμως εξορύσσεται τρέφει πολύ περισσότερους παρά εάν παρήγε σιτάρι».

Ο Ξενοφών λοιπόν, γνώριζε το θεώρημα της εξόρυξης, ότι δηλαδή τα μεταλλεύματα είναι χωροθετημένα εκεί που θέλησε ο Θεός και όχι εκεί που βολεύουν τον άνθρωπο.

Ο Βωξίτης

Εκτός από τις χρυσές παραλίες, το ούζο και τον Greek mousaka, οι ορυκτές πρώτες ύλες είναι και παραμένουν ένα από τα πλέον ουσιώδη συγκριτικά πλεονεκτήματα αυτού του τόπου. Από την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων πετρωμάτων και ορυκτών για χρήση στη βιομηχανία, την ενέργεια και το εμπόριο, αυξάνεται το εθνικό μας προϊόν και διασφαλίζεται ένα σοβαρότατο αειφορικό χαρακτηριστικό της προόδου, η αντοχή στους διεθνείς κλυδωνισμούς.

Ο βωξίτης, για παράδειγμα, είναι ένα σοβαρό κεφάλαιο για τον τόπο δεδομένου ότι η Ελλάδα ανήκει στην πρώτη δεκάδα των χωρών με τα μεγαλύτερα κοιτάσματα και παραγωγή βωξίτη παγκοσμίως. Μάλιστα δε, τα Ελληνικά κοιτάσματα και η παραγωγή βωξίτη είναι διπλάσια από το άθροισμα Ρωσίας και ΗΠΑ. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προσφέρουμε παραπάνω από το μισό της συνολικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένης καταχρηστικά και της Τουρκίας που έρχεται δεύτερη.

Οι Ορυκτές Πρώτες Ύλες

Το θέμα των ορυκτών πρώτων υλών είναι τόσο σοβαρό, που η πρώτη παράγραφος του άρθρου 106 του Συντάγματος με τίτλο «Κράτος και εθνική οικονομία», επιβάλει στην Πολιτεία να λαμβάνει μέτρα για την αξιοποίηση των πηγών του εθνικού πλούτου από τα κοιτάσματα μετάλλων προκειμένου να προωθήσει την περιφερειακή ανάπτυξη και να προάγει την οικονομία.

Άρα, όταν χαράζουμε την χωροταξική πολιτική στις ζώνες της Ελληνικής επικράτειας, πιο καθαρή γραμμή πλεύσης δεν θα μπορούσαμε να περιμένουμε: Εκεί όπου υπάρχουν ορυκτές πρώτες ύλες, και με δεδομένο ότι αποτελούν εθνικό πλούτο, πρέπει να μπορούμε απρόσκοπτα και κατά προτεραιότητα να τις αξιοποιούμε.

Η Ελληνική Ιδιομορφία

Βέβαια, από τη φύση του, ο κλάδος της εξόρυξης επηρεάζει μεγάλες σε έκταση χωρικές ενότητες, από τις οποίες το 30% βρίσκεται μέσα σε προστατευόμενες περιοχές. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα ο κλάδος να εξαρτάται σχεδόν άμεσα από τον χωρικό σχεδιασμό και να υφίσταται τις συνέπειες μιας δυσάρεστης Ελληνικής ιδιομορφίας η οποία προκαλεί δυσλειτουργίες όχι μόνον στην εξόρυξη.

Το σύστημα του χωρικού μας σχεδιασμού κατατάσσεται σωστά σε τρία επίπεδα, το Εθνικό, το Περιφερειακό και το Τοπικό. Όμως, πιο συχνά απ’ ότι θα περίμενε κανείς, το ένα επίπεδο σχεδιασμού υπερβαίνει τα δικά του όρια και διεισδύει ζηλότυπα στα όρια των άλλων δύο, με αποτέλεσμα την αλληλοεπικάλυψη και την αδυναμία στην ιεράρχηση των χωροταξικών και περιβαλλοντικών προτεραιοτήτων.

Όμως, όπως όλες οι χώρες που διαθέτουν ορυκτό πλούτο πρέπει, αφού συμφωνήσουμε στις αναπτυξιακές και περιβαλλοντικές μας προτεραιότητες, να καταλήξουμε σε ένα σταθερό, εύληπτο και μεθοδολογικά εφαρμόσιμο πλαίσιο για την αξιοποίηση των ορυκτών πρώτων υλών. Ένα πλαίσιο χωρίς αστερίσκους και χωρίς ψιλά γράμματα, αποδεκτό από όλους τους φορείς χωρίς καμία εξαίρεση.

Διότι αν δεν προχωρήσουμε σε μια τέτοια ρύθμιση, στο τέλος της ημέρας, πάντα θα μπορεί να επινοηθεί ένας νομιμοφανής τρόπος για να κλείσει ένα ορυχείο ή να μην μπορεί να ανοίξει ένα άλλο.

Αγία Παρασκευή, 06/05/2018
Κώστας Κουρούνης
πολιτικός μηχανικός πολεοδόμος